Επικινδυνότητα και ανθρωποκτονία

Νίκου Αγαθοκλέους

​Κλινική Ψυχολογία, Ψυχοπαθολογία, Ψυχανάλυση

-Diplôme d’Études Supérieures Spécialisées. Psychologie clinique et pathologique​ - 3ος Κύκλος σπουδών. 

​-​Maîtrise, Licence. Ψυχολογία - 2ος Κύκλος σπουδών. 

​-​D.E.U.G. Ψυχολογία - 1ος Κύκλος σπουδών

​(​Πανεπιστήμιο Ανθρωπιστικών Σπουδών Lumière Lyon 2​,  Λυών, Γαλλία )

​-​Ιατρική Ψυχολογία (A.E.U.)

​-​Δικανική Ψυχιατρική & Κλινική Εγκληματολογία (A.E.U.)

Πανεπιστήμιο Ιατρικής Claude Bernard Lyon 1, Λυών, Γαλλία) 

Εικόνα παρμένη από το Le journal des psychologues

Θα επιχειρήσω να καταθέσω κάποιες (γενικές) απόψεις γύρω από το ζήτημα της επικινδυνότητας, το οποίο από μόνο του, ενέχει μια υπερπολυπλοκότητα, και όχι μόνο, είναι άμεσα συναρτημένο με τις εκάστοτε οικογενειακές, κοινωνικές, πολιτικές συνθήκες…, για να μπορέσει να εκδηλωθεί.

Κατ’ αρχήν, ως προς το ερώτημα : "Ποιος μπορεί να καταστεί επικίνδυνος;" η απάντηση είναι μάλλον απλή: "Όλοι μας, δυνητικά τουλάχιστο, δυνάμεθα να καταστούμε επικίνδυνοι", φτάνει να βρεθούμε σε συνθήκες όπου συνυπάρχουν όλα εκείνα τα στοιχεία που θα μας οδηγούσαν στο να εκδηλώσουμε βίαιες, ανθρωποκτόνες συμπεριφορές (π.χ. να σκοτώσουμε κάποιον ή και τον εαυτό μας) ή "ακραίες" συμπεριφορές (π.χ. να προβούμε σε ανθρωποφαγία: τρανταχτό παράδειγμα είναι η περίπτωση του αεροπλάνου που συνετρίβη στα όρη των Άνδεων, και οι επιζήσαντες, για να επιβιώσουν, προέβησαν στην ανθρωποφαγία, τρώγοντας τους νεκρούς· κανείς ενδεχομένως από αυτούς, αν ερωτάτο πριν, κατά πόσο θα προέβαινε σε μια τέτοια πράξη, θα απαντούσε καταφατικά, και όχι μόνο, θα εκδήλωνε μάλλον μια απέχθεια.). Κατά τον ίδιο τρόπο, αν κάποιος μας ερωτούσε κατά πόσο θα μπορούσαμε να προβούμε σε ανθρωποκτονία, μόνο αηδία θα μπορούσε να μας προκαλούσε μια τέτοια ερώτηση. Και όμως…

Συνεπώς, είναι οι συνθήκες, έτσι όπως διαμορφώνονται, που οδηγούν κάποιο σε μια ακραία, απεχθή, κατά τ’ άλλα για την κοινωνία, πράξη. Και το να καταφεύγει κανείς σε ακραίες συμπεριφορές, η αιτία είναι πάντοτε λόγοι επιβίωσης, βιολογικής ή και ψυχικής επιβίωσης.

Ας αναφέρουμε εξ αρχής ότι, σύμφωνα με τις στατιστικές έρευνες, πολύ ολιγότερα είναι τα εγκλήματα που διαπράττονται από σοβαρά ψυχικά πάσχοντες σε σχέση με τον υπόλοιπο πληθυσμό, που δεν έχει διαγνωστεί με σοβαρή ψυχική ασθένεια. Και αυτό που ακούμε κάποιες φορές από ανθρώπους να λένε λαϊκά: «οι περισσότεροι τρελοί είναι έξω από τα φρενοκομεία!» έχει βάση, με την έννοια ότι είναι μύθος ότι τα εγκλήματα ως συνήθως διαπράττονται από άτομα με σοβαρά προβλήματα ψυχικής υγείας. Η αλήθεια είναι ότι κινδυνεύουμε πολύ περισσότερο να χάσουμε τη ζωή μας από ανθρώπους με τους οποίους συνδεόμαστε συναισθηματικά και όχι από έναν άγνωστο, και αυτό, διότι, όπου δημιουργείται συναισθηματικός δεσμός (αυτό που λέμε "αγάπη", ταυτόχρονα εγκαθίσταται και το μίσος, και αν θέλουμε να είμαστε συγκεκριμένοι, η αγάπη γεννιέται μέσα από το μίσος, με την έννοια ότι το παιδί, μεγαλώνοντας, θα έχει να αντιμετωπίσει πρώτα το ζήτημα της καταστρεπτικότητας (του μίσους, δηλαδή  το μίσος προηγείται της αγάπης, απ’ όπου βαθμιδόν θα κάνει την εμφάνισή της η αγάπη για τους άλλους. Συνεπώς, το θέμα της καταστρεπτικότητας δύναται να "έχει το επάνω χέρι" και να εκδηλωθεί ενίοτε με ακραίο τρόπο, ο οποίος αφήνει άναυδους τους πάντες.

Πολλοί έχουν επιχειρήσει να ορίσουν την έννοια της «επικινδυνότητας», χωρίς όμως να έχει επιτευχθεί μία γενικά αποδεκτή συναίνεση από την επιστημονική κοινότητα. Ορισμένοι μελετητές διαχωρίζουν την «ψυχιατρική επικινδυνότητα» (η οποία σχετίζεται με τον τρόπο εκδήλωσης των συμπτωμάτων) από την «εγκληματολογική επικινδυνότητα» (η οποία περιλαμβάνει κατευθυνόμενη βία). Παρ' όλα αυτά, η ασάφεια γύρω από την έννοια αυτή παραμένει.

Όπως επισημαίνει ο Καθηγητής κλινικής ψυχολογίας και ψυχοπαθολογίας Jean-Luc Viaux: «Δυστυχώς, κανένα ψυχολογικό τεστ ή συνέντευξη δεν μπορεί να προβλέψει με ακρίβεια μία μελλοντική πράξη βίας. Η ανθρωποκτονία, ως ένα σπάνιο γεγονός, είναι πολύ πιο δύσκολο να προβλεφθεί σε σύγκριση με πιο συνήθη περιστατικά (π.χ. ενδοοικογενειακή βία), διότι οι πιθανότητες εμφάνισής της είναι εξαιρετικά χαμηλές» (Viaux Jean-Luc, 2011, Les expertises en psychologie légale, Edition du Journal des Psychologues).

Στις περιπτώσεις όπου οι κλινικοί ψυχολόγοι καλούνται να αξιολογήσουν την επικινδυνότητα ενός ατόμου, η χρήση ψυχοδιαγνωστικών προβολικών δοκιμασιών, όπως το T.A.T. (Thematic Apperception Test) και το Rorschach, θεωρείται απαραίτητη. Παράλληλα, η αξιολόγησή τους οφείλει, σύμφωνα με τον Viaux, να έχει τα εξής χαρακτηριστικά:

1.      Δραστική προσέγγιση: Να διερευνώνται συστηματικά οι διάφοροι παράγοντες που έχουν αποδειχθεί καθοριστικοί στη γένεση βίαιων συμπεριφορών.

2. Εξελικτική ανάλυση: Να λαμβάνονται υπόψη οι εξελικτικές πτυχές της ιστορίας του ατόμου, οι οποίες μπορεί να επηρεάζουν τη συμπεριφορά του.
3. Διαφοροποίηση των συνιστωσών επικινδυνότητας: Σύμφωνα με τον Steadman, η επικινδυνότητα μπορεί να αξιολογηθεί σε τρεις διαστάσεις:
   α) Παράγοντες κινδύνου: Παράγοντες που αυξάνουν την πιθανότητα εκδήλωσης επικίνδυνων συμπεριφορών.
   β) Προκληθείσα βλάβη: Η ένταση και η μορφή της βίας που έχει ήδη εκδηλωθεί, αν το άτομο έχει εμπλακεί σε βίαιες πράξεις.
   γ) Αποτίμηση επικινδυνότητας: Μία συνολική εκτίμηση της πιθανότητας να διαπράξει βίαιες πράξεις στο μέλλον.

Η πολυπλοκότητα της εκτίμησης της επικινδυνότητας αναδεικνύει την ανάγκη για πολυεπίπεδη και σχολαστική ανάλυση, ώστε να ελαχιστοποιηθεί η πιθανότητα εσφαλμένων προβλέψεων ή παρερμηνειών.

      Αξίζει να αναφέρουμε ότι το 2003, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, θέλοντας να καταδείξει τις αυθαιρεσίες που διαπράττονται γύρω από το ζήτημα της επικινδυνότητας, γράφει: « "Η έννοια της επικινδυνότητας" δεν μπορεί να αξιολογηθεί, λόγω του ό,τι είναι  "συναισθηματικά φορτισμένη και, από επιστημονικής άποψης, απολύτως αβάσιμη" » (αναφ. Viaux).

Ας σημειώσουμε παρενθετικά ότι η έννοια της επικινδυνότητας ενέχει τρεις ουσιαστικές λειτουργίες: 

1) μια μυθική λειτουργία, που αποσκοπεί στην προστασία μας από μια φαντασιωσική καταστροφή [που δεν υφίσταται δηλαδή στην πραγματικότητα]· 

2) μια εργαλειακή λειτουργία: να κατονομαστεί δηλαδή το κοινωνικό κακό ώστε να οριοθετηθεί και να απομονωθεί, να νομιμοποιηθεί ο εγκλεισμός της βίας και ο απάνθρωπός της χαρακτήρας,…

3) μια παραδειγματική λειτουργία, δηλαδή, απομονώνοντας τον φορέα της επικινδυνότητας, παραδειγματίζονται οι υπόλοιποι και έτσι αποκαθίσταται η διατάραξη της κοινωνικής συνοχής και το αίσθημα δικαίου (Bogopolsky Y., αναφ. Viaux).

Παρακάτω, θα ακολουθήσουμε την  Έκθεση Εμπειρογνωμόνων της Επιτροπής Ενδοοικογενειακών Ανθρωποκτονιών του Πανεπιστημίου του Louval (Québec, Canada, 2012) αναφέροντας μόνο κάποια σημεία.  (http://publications.msss.gouv.qc.ca/acrobat/f/documentation/2012/12-803-02.pdf)

Σε ό,τι αφορά στις διάφορες μορφές ενδοοικογενειακών ανθρωποκτονιών, ας αναφέρουμε τις λεγόμενες «οικογενειοκτονίες» («famillicide»), των οποίων ο δράστης είναι (σχεδόν) κατ’ αποκλειστικότητα ο άνδρας, και τα θύματα είναι  η σύζυγος, ένα ή περισσότερα ή όλα τα παιδιά, και μπορεί να ακολουθήσει αυτοκτονία (πέραν του 50% των περιπτώσεων) του  συζύγου. Δεν είναι επίσης σπάνιο το φαινόμενο, κατά την οικογενειοκτονία, να δολοφονηθούν κατοικίδια ζώα. Όταν η αυτοκτονία πραγματοποιείται αμέσως μετά τις ανθρωποκτονίες, ορισμένοι συγγραφείς χρησιμοποιούν τον όρο «εκτεταμένη αυτοκτονία» («suicide élargie»).

Στις περιπτώσεις ‘‘οικογενειοκτονιών’’ συνήθως ο δράστης είναι ο πατέρας (πέραν του 80% των περιπτώσεων). Επίσης, η βία, η οποία ασκείται εντός της οικογένειας, αποτελεί στοιχείο υψηλού κινδύνου σε ό,τι αφορά στη διάπραξη ενδοοικογενειακών ανθρωποκτονιών. Πράγματι, η βία ανάμεσα στο ζεύγος βρίσκεται στην πρώτη γραμμή σε πάμπολλες περιπτώσεις ενδοοικογενειακών ανθρωποκτονιών και, κυρίως, στην ανθρωποκτονία συζύγου, παιδοκτονία και οικογενειοκτονία. Συνεπώς, ο γρήγορος εντοπισμός βίαιων καταστάσεων ανάμεσα στο ανδρόγυνο αποτελεί την καλύτερη πρακτική πρόληψη των καταστάσεων ενδοοικογενειακών ανθρωποκτονιών.  

Εξ άλλου, πέραν των μισών περιπτώσεων των ενδοοικογενειακών ανθρωποκτονιών διαπράττονται σε ένα περιβάλλον διάλυσης του γάμου μεταξύ των συζύγων, είτε ύστερα από δικαστική απόφαση (διαζύγιο) είτε εν αναμονή δικαστικής απόφασης (διάσταση). Έτσι, η ρήξη ανάμεσα στο ανδρόγυνο δεν γίνεται αποδεκτή συνήθως από τον σύζυγο που διαπράττει τις ενδοοικογενειακές ανθρωποκτονίες. Εκείνο που οι έρευνες φέρνουν στο φως είναι ότι πάμπολλοι δράστες ενδοοικογενειακών ανθρωποκτονιών βρίσκονται σε κατάσταση μεγάλης απόγνωσης. Στις γυναίκες, πολλές παιδοκτονίες διεπράχθησαν σε συνθήκες επιλόχειας κατάθλιψης (προγεννητικά και μεταγεννητικά). Στους άνδρες, που διαπράττουν ανθρωποκτονία συζύγου (homicide conjugal), παιδοκτονία και, στις περιπτώσεις που λαμβάνει ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις, οικογενειοκτονία, εντοπίζονται  καταθλιπτικά σημεία συνδεόμενα συχνά με πάμπολλες συσσωρευμένες απώλειες, μεταξύ αυτών κι ο χωρισμός, καθώς επίσης και απόγνωση. Έτσι, η χωρίς καθυστέρηση εντοπισμού  της κατάθλιψης και της απόγνωσης, ως υπόβαθρο διάπραξης οικογενειοκτονίας στους άνδρες – και κυρίως στις περιπτώσεις που αυτοί αυτοκτονούν στη συνέχεια - αποτελούν σπουδαίας σημασίας στοιχεία, σε ό,τι αφορά στην πρόληψη των ενδοοικογενειακών ανθρωποκτονιών. Οι περιπτώσεις των ανδρών αυτών που αυτοκτονούν μετά τις ανθρωποκτονίες, εμφανίζουν συχνά παρανοϊκά χαρακτηριστικά, και μια ελαφριά κατάσταση μέθης παρατηρείται κατά τη διάπραξη της οικογενειοκτονίας. Και επειδή, ως επί τω πλείστον, οι οικογενειοκτονίες διαπράττονται με πυροβόλα όπλα (διότι το όπλο διευκολύνει και απλουστεύει τα σχέδια του δράστη στο να πραγματοποιήσει την ανθρωποκτονία), η έγκαιρη διάγνωση της κατάθλιψης και απόγνωσης συνεπάγεται και την απαγόρευση κατοχής πυροβόλου όπλου (αλλά και τη δυσκολία πρόσβασης σε αυτό), πράγμα που μειώνει κατά 2,7 φορές τον κίνδυνο διάπραξης ενδοοικογενειακής ανθρωποκτονίας.

Οι εν λόγω σύζυγοι επιθυμούν «να πάρουν μαζί τους την οικογένειά τους», και είναι αυτό, που ορισμένοι συγγραφείς αποκαλούν «εκτεταμένη αυτοκτονία». Αυτοί οι άνδρες περιγράφονται ως «συναισθηματικά εξαρτώμενοι» από την σύζυγό τους, δεν εκδηλώνουν καμία βίαιη συμπεριφορά και ταυτίζονται σε βάθος με τον ρόλο του πατέρα. Επίσης, αντιλαμβάνονται τους εαυτούς τους ως πηγή φροντίδας και προστασίας της οικογένειάς τους. Συνεπώς, ο κίνδυνος είναι αυξημένος στη παρουσία διαφόρων δυσκολιών (οικονομικών, διαπροσωπικών προβλημάτων, διάλυση γάμου ή άλλων), ώστε ο σύζυγος να δράσει και να δολοφονήσει τη σύζυγό του και όλα τα  παιδιά του. Αυτοί οι άνδρες έχουν την εντύπωση ότι η κοινωνία είναι απάνθρωπη και δεν βλέπουν κανένα μέλλον ούτε στη σύζυγό τους ούτε στα παιδιά τους. Το βασικό κίνητρο της οικογενειοκτονίας είναι να τους «απαλλάξει» (τη σύζυγο και τα παιδιά) προφανώς από μια εξίσου δυστυχισμένη και καταπονημένη ζωή.

***